Samotne macierzyństwo

Dział "Samotne macierzyństwo" został opracowany na podstawie artykułu ks. dr Pawła Landwójtowicza pt. Samotne matki - wyjaśnienie pojęć i etiologia zjawiska.

Zebrane poniżej fragmenty zostały miejscami zmienione w celu zachowania poprawności gramatycznej. Zapraszamy do zapoznania się z całym artykułem oraz z innymi opracowaniami tematycznymi zawartymi w Czytelni.

1. Czym jest samotne macierzyństwo?
2. Jakie wyróżnia się bezpośrednie przyczyny samotnego macierzyństwa?
3. Jakie pośrednie przyczyny wpisują się w samotne macierzyństwo?

1. Samotne macierzyństwo - podstawowe informacje

Nie można podejmować problematyki samotnych matek i ich macierzyństwa bez przybliżenia w kontekście tych pojęć podstawowego terminu jakim jest rodzina niepełna. Samotna matka wraz z swym dzieckiem tworzy właśnie taką rodzinę niepełną.

Przez termin "rodzina niepełna" rozumiemy taką rodzinę, której jeden rodzic opiekuje się dziećmi swoimi lub współmałżonka zamieszkującymi wspólnie z nim.

Rodzin takich w naszym społeczeństwie systematycznie przybywa, gdyż w roku 1970 stanowiły one 12,7 % ogółu rodzin, w 1978 - 13,4 %, w 1988 - 15,4 % a podczas ostatniego spisu powszechnego w 1995 roku stanowiły one 18 % rodzin w naszym społeczeństwie.

W 1996 roku rodzin niepełnych w Polsce było 1580 tys. Czyli co szósta rodzina w naszym państwie jest rodziną niepełną.

Można wyodrębnić następujące typy rodziny niepełnej:
- rodziny niezamężnej matki,
- rodziny rozwiedzione,
- rodziny separowane,
- rodziny półsieroce,
- rodziny czasowo niepełne.

W takim także kontekście należy postrzegać problem samotnego macierzyństwa, tworząc podobną do powyższej typologię samotnych matek.

Samotne matki stanowią grupę społeczną, do której przynależą kobiety w różnym wieku, wychowujące zróżnicowaną liczbę dzieci i pozostające w różnych relacjach z ojcem dziecka.

Najistotniejszym czynnikiem różnicującym samotne matki jest przyczyna ich samotności. Wyróżnić można dwa typy przyczyn: społeczne i indywidualne, które są ze sobą wzajemnie powiązane.

2. Przyczyny bezpośrednie samotnego macierzyństwa

Bezpośrednie przyczyny powstawania rodzin samotnych matek określić można ze względu na indywidualny powód samotności. Można do nich zaliczyć:

A. urodzenie dziecka pozamałżeńskiego;

B. rozwód;

C. separacja;

D. śmierć współmałżonka;

E. czasowa nieobecność ojca.

A. Urodzenie dziecka pozamałżeńskiego

Dziecko pozamałżeńskie i zazwyczaj samotnie wychowująca je matka stanowią szczególną kategorię rodziny niepełnej.
Najczęściej rodzenie dziecka przy zachowaniu stanu wolnego to przypadek losowy, rzadziej decyzja świadomie przyjęta przez pannę.

Zjawisko owe towarzyszyło od zarania instytucji małżeństwa, zmieniały się natomiast jego uwarunkowania.
Dziś można spotkać pogląd, że współczesne urodzenia, te zwłaszcza przez kobiety bardzo młode są następstwem umacniających się przemian obyczajowych, osłabienia kontroli społecznej nad zachowaniami młodzieży oraz zwiększenia się jej swobody seksualnej.
Z drugiej strony pojawiają się oceny, że wzrost poziomu wykształcenia i aktywności zawodowej kobiet zwiększa możliwości ich samotnego życia i być może coraz więcej młodych kobiet będzie świadomie decydować się na to, by mieć dziecko nie mając męża.

W Polsce urodzenie pozamałżeńskie bynajmniej nie wykazują tendencji spadkowej. W latach 1960 - 1980 stanowiły przeciętnie od 4,5 % do 5 % ogólnych urodzeń. W ostatnich latach następuje w Polsce dalszy wzrost urodzeń pozamałżeńskich, gdyż w 1990 roku stanowiły one 6,2 %, a w 1993 roku już 8,2 % wszystkich urodzeń.

Dzieci poza małżeńskie rodzą w większości kobiety młode: 2/3 nie przekroczyło jeszcze 24 lat, w tym 23 % ma 19 lat lub mniej.

Przed osiągnięciem osiemnastego roku życia zostaje w Polsce około 7000 dziewcząt rocznie, to jest 0,6 % ogółu dziewcząt. Około 75 % tych nieletnich matek to dziewczęta siedemnastoletnie.

Szesnastolatki stanowią prawie 20 %, piętnastolatki około 4 %, a dziewczęta młodsze około 1 %.

Blisko 50 % nieletnich matek mieszka na wsi, 25 % w małych miastach (do 100 tyś. mieszkańców) i około 25 % w miastach większych (ponad 100 tys. mieszkańców). Warte zaznaczenia jest to, iż trzy czwarte spośród urodzeń, to urodzenia pierwsze, co świadczy o tym, że panny po urodzeniu pierwszego dziecka z reguły dalszych dzieci nie rodzą bądź też rodzą je już jako mężatki.

Przyczyny powstawania rodziny niezamężnej matki z trudem poddają się analizie, ze względu na złożony i intymny charakter tego problemu. Dane uzyskane w rozmowach z matkami są jedynym źródłem informacji o tym, jaki splot uwarunkowań wpłynął na zaistnienie tej formy życia rodzinnego. Na 180 matek w badaniach J. Pielkowej stwierdziło, że przyczynami zaistnienia takiej rodziny były:

• przypadkowa znajomość - 23,9 %;
• chęć zmiany sytuacji życiowej na lepszą - 22,8 %;
• porzucenie przez partnera - 19,4 %;
• utrzymywanie kontaktów z różnymi mężczyznami - 16,1 %;
• chęć utrzymania przy sobie partnera - 11,6 %;
• żonaty partner - 10,5 %;
• świadoma decyzja - 4,4 %.

Dominującą wśród wymienionych przyczyn samotności matek była przypadkowa znajomość. Mężczyźni, którzy stali się ojcem dziecka, byli badanym prawie nie znani. Łączyła ich kilku - lub kilkunasto dniowa znajomość zawarta na ulicy, w kinie, na zabawie, na wczasach, w kawiarni. Brak krytycyzmu i lekkomyślność w zawieraniu znajomości przez badane matki, brak poczucia odpowiedzialności, prowadziły do rychłego zbliżenia seksualnego a w następstwie do ciąży.

Co piąta z badanych stała się matką na skutek dążenia do zawarcia związku małżeńskiego zmieniającego sytuację życiową na lepsze, stwarzającego "nowy dom". Było to związane z marzeniami o lepszych warunkach bytowych, zaspokojeniu potrzeb psychicznych i seksualnych. U podstaw takich pragnień leżała dezorganizacja rodzin pochodzenia, która prowadziła do poszukiwań oparcia i przyjaźni poza domem.
Następną przyczyną osamotnienia młodej matki było nie interesowanie się przy zawieraniu znajomości kim był partner, jakie jest jego wykształcenie, zawód, stan cywilny, miejsce pracy. Fakt ten sprawił porzucenie przez partnerów 17,8 % matek na wieść o ciąży.
Inną poważną przyczyną zaistnienia samotnego macierzyństwa u panien były liczne kontakty z różnymi mężczyznami od wczesnych lat młodości (13,9 %). Przyczyniło się do tego przede wszystkim środowisko rodzinne. Bowiem wychowywały się one w rodzinach rozwiedzionych, rodzinach alkoholików i prostytutek, bez kontroli i opieki. Zachowanie tej grupy dziewcząt było ściśle związane z wzorami wyniesionymi z domu. Bowiem osobisty przykład rodziców tworzy u dziecka zespół wzorów, które utrwalają się i zachowują się w jego pamięci jako przyszły obraz rodziny. 11,7 % młodych matek rozpoczęło życie płciowe, które wbrew ich pragnieniom doprowadziło do zajścia w ciążę. Uczyniły to dla dania tak zwanych "dowodów miłości", który miał im zapewnić utrzymanie przy sobie partnera i małżeństwo.
Natomiast brak poczucia bezpieczeństwa i własnego zadowolenia były dominującymi przyczynami nawiązywania kontaktów z mężczyznami żonatymi. Partnerzy ci jawili się jako osobnicy ustabilizowani społecznie, wyrozumiali i odpowiedzialni. Byli na ogół starsi od kilku do kilkunastu lat.

Inną kategorią badanych niezamężnych matek (4,4 %) stanowią te, które świadomie zrezygnowały z małżeństwa. Ich celem w podejmowaniu kontaktów seksualnych było jedyni macierzyństwo. To zjawisko, o którym można powiedzieć, że nie dotyczy jeszcze polskiego społeczeństwa w znaczącym stopniu, narasta jednak w kulturze zachodnioeuropejskiej i amerykańskiej. Pojawiają się tam poglądy, lansowane głównie przez feministycznych socjologów, że rodzina z jednym rodzicem jest nową, współczesną formą życia rodzinnego, alternatywną względem tradycyjnej rodziny z dwojgiem rodziców. Niebezpieczeństwo takiego stanowiska wynika między innymi z negatywnej postawy samotnych matek wobec mężczyzn, postawy, która przekazywana jest dzieciom, co rzutuje bezpośrednio na ich dorosłe życie.

Podsumowując:
Można ogólnie określić, że posiadanie dzieci przez matki niezamężne (panny), na terenie Polski, w przeważającym procencie nie było rezultatem przemyślanych decyzji, lecz następstwem rażącej lekkomyślności, braku odpowiedzialności i nie przygotowania do podjęcia życia płciowego. W rezultacie tego dziecko przychodzące na świat było dziełem przypadku, a nie świadomej decyzji poprzedzonej refleksją. Dlatego ciąży takiej towarzyszy zazwyczaj atmosfera oskarżenia i żalów, a matki na ogół z niechęcią odnosiły się do mającego narodzić się dziecka.

Kobiety rodzące dziecko pozamałżeńskie, jak to wcześniej zostało przedstawione, są najczęściej bardzo młode, w wieku do 24 lat, w tym znaczna część, bo aż 2/3 - do 19 lat. Wiąże się to często z brakiem doświadczenia życiowego i nie ustabilizowanym życiem emocjonalnym. Można także zauważyć przypadki powielania postaw wyniesionych z domu, często z rodzin rozbitych lub niepełnych. Są to też wychowanki domów dziecka, które powielają negatywne wzory wychowawcze i przysparzają tym domom następnych wychowanków.

B. Rozwód

Nasilenie rozwodów jest zróżnicowane w zależności od środowiska, poziomu wykształcenia, grupy społecznej, wieku, liczby dzieci. W 1984 roku zawarto 285,3 tys. małżeństw, a udzielono 52,9 tys. rozwodów. Przeszło 83,3 % wyroków zapadło z powództwa mieszkańców miast.

Do 1984 roku częstotliwość występowania rozwodów na wsi była blisko czterokrotnie niższa niż w miastach. W 1992 roku w miastach wydano prawie 82,7 % ogółu orzeczeń o rozwodzie a na wsi tylko 14,7 %.
Natomiast w 1993 roku ponad pięciokrotnie częściej rozwodziły się małżeństwa zamieszkałe w miastach niż na wsi. Znajduje to swe uwarunkowanie w strukturze społeczno-gospodarczej wsi i panującej tam obyczajowości. A być może jest efektem wpływu religii katolickiej, którą wyznaje większość obywateli naszego kraju, a która nie dopuszcza rozwiązywania małżeństwa przez sąd cywilny.

Najwięcej małżeństw rozwodzi się w ciągu pierwszych dziesięciu lat trwania małżeństwa (ponad 50 %), a więc w okresie najintensywniejszej rozrodczości kobiet (20-29 lat).
W 1998 roku rozwiedzionych samotnych matek było 298 tys.

Badania wskazują, że bezpośrednimi przyczynami rozkładu pożycia małżeńskiego są:

• alkoholizm męża - 46, 6 %;
• zdrada małżeńska męża - 42, 2 %;
• różnica charakterów - 24, 4 %;
• porzucenie rodziny - 17, 9 %;
• zdrada małżeńska żony - 4, 4 %;
• deprawacja seksualna dzieci - 2, 2 %.

Dane te należy oceniać z ostrożnością, gdyż na zgłaszane przez zainteresowanych przyczyny rozwodów wpływają istniejące przyczyny prawne i orzecznictwo sądowe. Prawdopodobnie podjęcie decyzji o rozwodzie jest uwarunkowane wieloma przyczynami, z których jedną, najbardziej trudną do zniesienia podaje się jako powód rozpadu małżeństwa.

Wpływ rozwodu na życie samotnej matki i jej rodziny jest ogromny. Rozwód jest bowiem procesem bolesnym, z długotrwałymi konsekwencjami, sięgającymi nawet w następne pokolenie. Samotna matka po rozwodzie musi radzić sobie z własnymi przykrymi emocjami: z powodu porzucenia, porażki, straty, niepowodzenia, a nawet złości, gniewu i buntu wobec takiego przebiegu zdarzeń. Musi równocześnie zatroszczyć się o świat doznań dziecka.
Badający to zagadnienie podkreślają, że dobre przystosowanie się dzieci do zaistniałej sytuacji porozwodowej pozostaje w ścisłym związku z dojrzałością zachowań reprezentowanych przez matkę.
Podkreśla się, że samotne, zestresowane matki muszą również unikać angażowania dzieci w konflikt z byłym małżonkiem.
Zaobserwowano częstą tendencję samotnych matek do nadmiernej koncentracji emocjonalnej na dziecku. Pragną one w ten sposób wynagrodzić mu bolesne przeżycia związane z rozpadem rodziny i z jej niepełnością.
Dziecko może wówczas nadmiernie związać się emocjonalnie z matką, czuć się za nią odpowiedzialne. Rodzić to może problemy w kształtowaniu jego własnej tożsamości oraz w procesie uzyskiwania niezależności i samodzielności.

C. Separacja
Separacja to następna przyczyna zaistnienia samotnego macierzyństwa. Separacja oznacza rozłączenie małżonków na czas nieograniczony bez rozwiązania małżeństwa.
Rozbicie pary małżeńskiej, a zarazem pary rodziców przez separację następowała "nieformalnie" do 1999 roku, gdyż znosił ją dekret z 25 września 1945 roku o prawie małżeńskim (Dziennik Ustaw numer 48, pozycja 270), nie stanowiła więc ona instytucji prawnie normowanej w Kodeksie Rodzinnym i Opiekuńczym.

Ponieważ separacja nie była przez długi czas sankcjonowana prawnie, brakuje wiarygodnych danych statystycznych obrazujących wielkość tego zjawiska. Według danych GUS liczba kobiet separowanych i rozwiedzionych stale rośnie. W 1960 roku było ich 154 853, w 1974 - 341 704, a w 1984 - 416 608. J. Pielkowa przyczyny rozbicia rodziny przez separację wyłania z odpowiedzi 162 matek. Podstawową argumentacją podjęcia decyzji o życiu w separacji stanowiło w badanej grupie rodzin:

• nadużywanie alkoholu - 46,9 %;
• pozamałżeńskie stosunki seksualne - 35,8 %;
• agresywność męża - 26,5 %;
• niechęć męża do pracy - 9,8 %;
• niezgodność charakteru - 25,9 %;
• kradzieże - 3,7 %;
• choroba męża - 1,8 %.

Podstawową argumentacją podjęcia decyzji o życiu w separacji stanowi nadużywanie alkoholu przez męża, z którym bezpośrednio związane były pozamałżeńskie stosunki seksualne, agresywność męża, niechęć do pracy związana z brakiem odpowiedzialności za rodzinę, długi i kradzieże.
Deprawując człowieka, alkoholizm godzi bezpośrednio w dobro rodziny, stanowi poważne zagrożenie dla jej dzieci. Dlatego pod naciskiem atmosfery panującej we współżyciu z mężami nadużywającymi alkohol bez względu na pełnione w rodzinie role matki i żony, kobiety decydowały się na separację zapewniającą bezpieczeństwo i spokój.

Nie dotrzymywanie wierności mężowi obejmujące trójkąty małżeńskie, zajście w ciąże z innym mężczyzną bądź urodzenie dziecka pozamałżeńskiego były wynikiem poczucia nieznośnej atmosfery w małżeństwie. Życie w tych małżeństwach przed podjęciem decyzji o separacji małżonkowie prowadzili "obok siebie".
Decyzje o życiu w separacji, których inicjatorkami były kobiety posiadające dzieci, wywoływało na ogół negatywne reakcje otoczenia, nawet wówczas, gdy w ten sposób kobieta uwalniała się od męża alkoholika. Wzgląd na opinię publiczną jest bardzo silnym czynnikiem oddalającym ostatecznie rozwiązanie małżeństwa i narzucającym trwanie przez długie lata w czystej fikcji małżeńskiej.

Podsumowując:
Z przytoczonych liczb wynika, że separacja podobnie jak rozwód, staje się problemem społecznym wymagającym szybkiego rozwiązania zgodnie z obowiązującymi zasadami dobra dziecka. Dojrzałość do małżeństwa i rodziny ma najistotniejszy wpływ na zachowanie jego trwałości i pozwala na łatwiejsze pokonywanie nawet najcięższych przeszkód lub wzajemnych niedoborów. Brak jej prowadzić może do załamywania się i zniechęcenia w wyniku drobnych nawet konfliktów, bowiem małżonkowie nie przejawiają wtedy tendencji do walki o trwałość związku, ani gotowości do ponoszenia ofiar.

D. Śmierć współmałżonka - wdowieństwo
Istnienie rodzin samotnych matek powstałych w skutek śmierci współmałżonków wiąże się z nadumieralnością młodych mężczyzn. Jest to zjawisko występujące przede wszystkim w krajach uprzemysłowionych.
W Polsce w grupie ludzi, którzy nie przekroczyli trzydziestego roku życia, nadumieralność mężczyzn w stosunku do kobiet jest ponad trzykrotna, a pomiędzy trzydziestym a czterdziestym czwartym rokiem życia - prawie czterokrotna.

W 1984 roku zawarto 285,3 tys. małżeństw, natomiast 25 małżeństw na tysiąc istniejących zostało rozwiązanych, przy czym 19,1 przez śmierć współmałżonka. W 1984 roku zarejestrowano 128 tys. małżeństw rozwiązanych przez śmierć męża (56,5 %) a 45,5 tys. - przez śmierć żony (20 %). W 1998 roku było 186 tys. wdów samotnie wychowujących jedno lub więcej dzieci. Śmierć powodowana jest najczęściej chorobą, wypadkami przy pracy i na drodze oraz samobójstwami. Śmierć bliskich jest zawsze ciężkim i bolesnym przeżyciem wywołującym u ludzi różne formy zachowania i myślenia, wyciskając na nich specyficzne piętno. Ze względu na pamięć wydarzenia jak i żal do osoby bliskiej, która świadomie skazała najbliższych na samotność i trud życia, samobójstwa wywierają szczególne znamię na dorosłych i dzieciach. Na szczęście jest ich nieznaczny procent.

E. Czasowa nieobecność ojca
Następną kategorię samotnego macierzyństwa tworzą rodziny z czasową nieobecnością ojca. Nie jest to nowa kategoria, gdyż od lat 30-tych XIX wieku występowała emigracja zarobkowa. Spis powszechny z 1988 roku wskazuje, że w tym czasie 290 tys. osób emigrowało do krajów zachodnich.

Aktualnie, w niektórych województwach w Polsce, intensyfikują się wyjazdu za granicę. Rocznik statystyczny województwa białostockiego (dawny podział administracyjny) z roku 1996 podaje, że w ogólnej liczbie mężczyzn emigrujących na okres dłuższy niż dwa miesiące 76 % stanowili mężczyźni w wieku 24-44 lat. Wiek tych osób wskazuje, że większość z nich posiada rodziny. Także we współczesnym społeczeństwie występują zawody, zarówno tradycyjne jak i nowoczesne, których wykonywanie wymaga dłuższej nieobecności w domu rodzinnym. Dotyczy to takich grup zawodowych jak: geolodzy, marynarze, rybacy i tym podobne.

Czasowa nieobecność jednego z rodziców może być także spowodowana pobytem w zakładzie karnym, jak również dłuższym leczeniem w szpitalu. Z punktu widzenia prawa jak i najczęstszych odczuć rodziców sprawujących opiekę nad dzieckiem, rodziny te są pełne. Jednak nieobecność ojca, będący wynikiem wyżej wzmiankowanych przyczyn tworzy nową sytuację w rodzinie, tym samym i w wychowaniu, a także realizacji obowiązków macierzyńskich.

3. Przyczyny pośrednie samotnego macierzyństwa
Sytuacja społeczna rodziny samotnej matki była wpisana w całość przeobrażeń społeczno-ekonomicznych, jakim podlegało społeczeństwo polskie pod wpływem świadomej polityki społecznej państwa socjalistycznego, jak również napięć ideowych, będących wynikiem dwóch przeciwstawnych koncepcji światopoglądowych.

Przeobrażenie rodziny polskiej zostało określone przez radykalne zmiany ustrojowe, których bieg odpowiada po części ogólnym nurtom przemian rodziny w uprzemysławiającym się świecie, a po części stanowi rezultat specyficznie polskich stosunków ustrojowych, polityki społecznej.

W wyniku zmian ustrojowych przyjęto ustawowo nowy model małżeństwa i rodziny. Zasadniczą nowością było traktowanie rodziny wyłącznie jako związku naturalnego o zupełnie laickim charakterze. Akcentując trwałość rodziny zalegalizowano rozwody, propagując wierność małżeńską, nie występowano tak ostro przeciwko przedmałżeńskim stosunkami seksualnymi, jak to dotychczas czyniono w oparciu o założenia katolickiej etyki małżeńskiej. Inną ważną zmianą w ideologii rodzinnej było podporządkowanie wartości i celów rodziny społeczeństwu. W następstwie tego założenia podkreślano prymat pozamałżeńskich ról jednostek, nad rolami rodzinnymi.

Wpływ uprzemysłowienia i urbanizacji na rodzinę bierze się stąd, że rozwijają one technikę, a co za tym idzie i system organizacji pracy. Oferując coraz to nowe zawody, nowe miejsca pracy, w nowych wielkich ośrodkach produkcji wyciąga z domu wszystkich zdolnych do pracy. Zjawisko to było znamienne dla pierwszego okresu intensywnej urbanizacji wzmożonego uprzemysłowienia kraju, ale i dziś utrzymuje się na zbliżonym poziomie.

Naszkicowany tu obraz rodziny socjologowie zwykli nazywać typem rodziny nuklearnej, to znaczy stanowiącej - na wzór struktury atomowej - małą, niezależną cząstkę składającą się na jedną masę współczesnego zindustrializowanego i zurbanizowanego społeczeństwa. Jest ona w stanie łatwo dostosować się do istniejących warunków, może bez trudności zmieniać miejsce zamieszkania, a także status społeczny.

Powyższe przyczyny społeczne odegrały szczególną rolę w przemianie poglądów na temat rodziny i małżeństwa. Spowodowały osłabienie więzi rodzinnych, zmianę pozycji społecznej kobiety i poglądów na trwałość małżeństwa. Możemy, więc mówić o ich pośrednim wpływie na powstawanie rodziny niepełnej, w tym szczególnie rodzin samotnych matek.